Ansa na wobɛkenkan: sɛdeɛ yɛyɛɛ krataa yi
Yɛn ankasa AI agents na wɔboaa yɛn: wɔhwehwɛɛ mu, wɔtwerɛeɛ, wɔkyerɛɛ aseɛ. Nnipa na wɔhyɛɛ botaeɛ no, wɔsii gyinaeɛ, na wɔhwɛɛ adwuma no mu.
Yɛka yei kan, ɛfiri sɛ krataa yi asɛntitire ne sɛ: seesei, obiara a ɔwɔ mfiridwuma ho nimdeɛ bɛtumi ayɛ adwuma saa kwan yi so. Krataa yi nka demo no ho asɛm kɛkɛ — krataa yi ankasa ne demo no.
Ɔkwan-siw a na ɛsi nnipa ano no abu
Kane no, sɛ wopɛ sɛ wo nsɛm duru nnipa pii hɔ a, na wohia mfiri a ne boɔ yɛ den: printing press, radio station, studio. Nnipa pii a na wɔwɔ nimdeɛ pa no anka hwee da, ɛfiri sɛ ɛho ka boro wɔn so. Ɛnnɛ, saa ɔkwan-siw no abu koraa.
Nhwɛsoɔ: ɔbaa bi a ɔsiesie mfiri (technician) nim yie deɛ nti a mfiri bi taa sɛe wɔ ne mpɔtam. Kane no, na ne nimdeɛ no yera. Ɛnnɛ, ɔbɛtumi akasa agu ne phone so simma ɛnan pɛ. AI twerɛ deɛ ɔkaeɛ, ɛyɛ no article ne video tiawa, na ɛkyerɛ aseɛ kɔ kasa foforɔ mu. Ne simma ɛnan no boa nnipa mpempem — na ɛde customers foforɔ brɛ no.
Wo nso woahunu tumi yi dada sɛ ɔtɔfoɔ: sɛ wo mfiri sɛe wɔ fie na obi video boa wo ma woansua sika kɛseɛ a. Asɛmmisa ne sɛ: adɛn nti na wowɔ gye-afa nko ara?
Mfiridwumafoɔ tumi soronko
Asɛm a obiara nkaa nkyerɛɛ IT-foɔ ne sɛ: seesei, mo na mowɔ gyinaberɛ pa sene obiara wɔ content-yɛ mu — na ɛnyɛ anim nyam nti.
Content-yɛ wɔ AI berɛ yi yɛ system — pipeline: biribi kɔ mu (deɛ wonim), wɔsesa no (twerɛ, siesie, kyerɛ aseɛ), na biribi firi mu ba (posts, videos, courses). Pipelines yɛ adwuma a mfiridwumafoɔ yɛ daa. AI models yɛ components foforɔ a wɔka pipeline no ho kɛkɛ.
Nnipa mmiɛnsa:
- System administrator a watwerɛ runbooks mfeɛ dunum — emu biara bɛtumi ayɛ article ne video a ɔmanfoɔ bɛhunu.
- Developer ketewa a ɔwɔ Nkran (Accra) a ɔde mobile money hyɛɛ shop website mu. Content pa nni hɔ ɛfa yei ho wɔ ne kasa mu — ɔno na ɔbɛtumi ayɛ bi, Borɔfo ne Twi mu. Wiase creators akɛseɛ renyɛ bi da, ɛfiri sɛ wɔmfaa mobile money ntɔɔ ntoosi da.
- Deɛ ɔresesa adwuma a wahyɛ code-sua aseɛ abosome mmiɛnsa. Ɔsusu sɛ ɔnni hwee a ɔbɛkyerɛ — ɛnte saa: ɔkae deɛ na ɛyɛ den dapɛn a ɛtwaam no, na ɛno boa wɔn a wɔwɔ n'akyi.
Wɔn a wɔnnim mfiridwuma sua AI tools ho dwumadie. Mfiridwumafoɔ bɛtumi ayɛ deɛ ɛkyɛn so: wɔde tools no bɛbɔ mu (compose), ama AI ayɛ adwuma a ɛyɛ mmerɛ no, na wɔn ankasa ahwɛ atemmuo ne nokorɛ so. Ɛno ne tumi soronko no.
Wo nimdeɛ bɛyɛ w'agyapadeɛ
Adwuma tua wo ka prɛko pɛ. Nimdeɛ a woatintim (publish) no tua wo ka mpɛn pii wɔ dɔnhwereɛ korɔ no ara ho.
Ɛnyɛ sika-ntɛm anohoba. Nokorɛ ne sɛ: nimdeɛ a wotintim daa yɛ fapem (infrastructure). Ɛyɛ adwuma ɛberɛ a woada: (1) sika a ɛba tee; (2) adwuma ne customers a wɔn ara bɛhwehwɛ wo; (3) gyidie a ɛkɔ soro daa.
Nhwɛsoɔ: network engineer bi twerɛ post tiawa baako dapɛn biara ɛfa fie-adwuma internet ho. Hwee nyɛ "viral". Afe akyi, adwumakuo nketewa frɛ ɔno kane. Ɔmaa ne boɔ so a wanka hwee — ne content na ɛkasa maa no, anadwo, kasa mmiɛnsa a ɔno ankasa nka.
AI berɛ yi ma yei firi "adwuma foforɔ a wontua ho ka" bɛyɛ "dɔnhwereɛ baako pɛ dapɛn biara." Saa nsonsonoeɛ no ne nsakraeɛ no nyinaa.
Sɛ ɛdɔɔso a: firi sika so kɔ social enterprise so
Sɛ nnipa mpempem nya yei bi a, na wɔwɔ nkaeɛ — sika, berɛ ne adwene a ɛboro wɔn ankasa ahiadeɛ so. Abakɔsɛm kyerɛ sɛ: nnipa bi de nkaeɛ siesie nneɛma a asɛe wɔ wɔn ho.
Ɔkwan a wɔnkyerɛkyerɛ ho adeɛ koraa ne social enterprise: adwumakuo a ɛgyina sikasɛm nhyehyɛeɛ pa so, nanso ne botaeɛ ne ɔmanfoɔ yiedie. Ɛnyɛ adɔeɛkuo a ɛsrɛsrɛ; ɛyɛ adwuma a ɛhwɛ ne ho na ɛsom nso — te sɛ burodotofoɔ a ɔkyerɛ atukɔfoɔ adwuma na ɔma wɔn adwuma.
Ɔhaw a yɛbɔ no din pefee: nnipa pii nnim sɛ saa kwan yi wɔ hɔ. Sukuu kaa sɛ "hwehwɛ adwuma" anaa "yɛ business." Obiara anka sɛ "wobɛtumi ayɛ biribi a ɛma wodidi na ɛsiesie ɔhaw a ɛha wo nso."
Yɛn ankasa yɛte saa nhyehyɛeɛ yi mu: NGO (Sankofa Living and Learning MTÜ) ne adwumakuo (Sankofa Digital OÜ) a wɔka ecosystem baako ho. Adwumakuo no yɛ products; NGO no de tumi no yɛ nkyerɛkyerɛ. Nhwɛsoɔ: aduane-nhyehyɛeɛ app ma yɛn off-grid camp mukaase wɔ Portugal akuraa ase — AI agents boaeɛ nti, nna kakraa bi mu na yɛwieeɛ, na internet nni hɔ mpo a ɛyɛ adwuma. App no bua asɛmmisa ankasa yi: ɛdeɛn na yɛbɛdi dapɛn yi?
Creators pii → nkaeɛ pii → social enterprises pii — nanso gye sɛ nnipa nim sɛ ɔkwan no wɔ hɔ. Ɛno de yɛn ba sukuu ho asɛm no so.
Sankɔfa: san kɔfa
Sankɔfa firi yɛn Akanfoɔ kasa mu. Wɔtaa yɛ no anomaa a ɔnam n'anim kwan so, nanso wadane ne ti ahwɛ n'akyi, rekɔfa kosua a wagya no wɔ akyire. Yɛn mpanimfoɔ ka sɛ: "Sɛ wo werɛ fi na wosankɔfa a, yɛnkyi." Deɛ woagya no, san kɔfa — wobɛhia no wɔ w'anim kwan so. Yɛde saa asɛm yi na ɛtoo yɛn adwumakuo mmienu no din, na ɔfa yi mu na edin no nya ne kyɛfa.
Yɛn sukuu nhyehyɛeɛ da so bua nsɛmmisa mmiɛnsa yi ne mmuaeɛ a adi mfeɛ ɔha:
- Ɛdeɛn na yɛsua? Nsɛm a yɛde bɛkae — nanso kae-adeɛ deɛ, mfiri asene yɛn koraa seesei.
- Sɛn na yɛsua? Akuo-akuo, mfeɛ so, ahoɔherɛ baako pɛ, na memorization na wɔde sɔ yɛn hwɛ.
- **Ɛdeɛn nti na yɛsua?** Sɛnea yɛbɛfa nsɔhwɛ mu anya adwuma — nanso adwuma no ara resesa ntɛm sene curriculum biara.
Hwɛ abɔfra a wadi mfeɛ nkron anwummerɛ baako pɛ, na wobɛhunu ɔkwan foforɔ no. Ma no AI tutor a ɔnsere asɛmmisa biara na ne boasetɔ nsa da. Ɛnka sɛ "kae water cycle no" — ka sɛ "yɛ video simma mmienu a wode kyerɛkyerɛ mu kyerɛ wo nana — Twi mu, anaa kasa biara a wo nana ka ankasa." Sɛ ɔbɛyɛ saa a, ɛsɛ sɛ ɔte aseɛ yie, ɔhyehyɛ n'adwene yie, na ɔka no ayamyɛ mu. Adeyɛ no ara ne sɔhwɛ no. Na ɛno ara nso ne nimdeɛ a krataa yi ka sɛ mpanin hia no ɛnnɛ.
Na nana no nso ho hia. Ɔbaa a wadi mfeɛ aduosia-nwɔtwe a ɔdi dwa wɔ Kumasi renkenkan Borɔfo krataa a ɛfa digital payments ho da. Nanso nne a ɛkasa Twi, wɔ phone a ɔwɔ dada no so, a ɛkyerɛ no deɛ ɔno ara bisaeɛ pɛpɛɛpɛ — ɛno deɛ, ɛduru ne hɔ. Nkyerɛkyerɛ wɔ AI berɛ yi mu nyɛ sɛ mmofra bɛsua nneɛma ntɛm nko ara. Ɛyɛ sɛ nimdeɛ bɛtumi atu kwan akwan mmienu no nyinaa so, kasa biara mu — Twi a wiase platforms akɛseɛ buu wɔn ani guu so ɛfiri sɛ "market no sua" no nso ka ho. (Ɛno ara nti na krataa yi Twi version wɔ hɔ. Aane — mfiri Twi nyɛ pɛpɛɛpɛ ɛnnɛ. Yɛakyerɛ so pefee, na ɛbɛkɔ so ayɛ yie. Sɛ yɛtintim no sɛdeɛ ɛteɛ yi, pefee, a, ɛyɛ sene sɛ yɛbɛtwɛn mfeɛ edu ama ayɛ pɛ.)
Kosua no akyi-san-kɔ kyerɛ sɛ yɛsan kɔ asɛmmisa a sukuu paa mu no ho: ɛnyɛ "adwuma bɛn na wobɛnya?" — mmom "ɛdeɛn na wobɛyɛ, ama hwan, na hwan na ɛbɛma no aduane?"
Nhyehyɛeɛ akɛseɛ yɛ nyaa — na ɛnyɛ animtiabuo
Curriculum sesa gye mfeɛ edu. Mmara gye mfeɛ pii. Ɛnyɛ nnipa bɔne nti — saa ara na nhyehyɛeɛ akɛseɛ teɛ.
Nanso deɛ ɛfiri mu ba no, momma yɛnka no pefee: berɛ yi mu, onipa baako ne nsakraeɛ farebae. Ɔkyerɛkyerɛni baako a ɔde AI boa n'adesua sesa ne class ansa na ministry bɛsesa curriculum. Nɔɔse baako a ɔtwerɛ deɛ ayarefoɔ nte aseɛ wɔ wɔn nnuro ho no boa nnipa pii sene krataa a ɛda so wɔ committee mu.
Yɛn ankasa nhwɛsoɔ: nhyehyɛeɛ bi twerɛɛ krataa kyerɛɛ yɛn sɛ boafoɔ-sika kwan (funding window) bi ato mu. Yɛn research agent baako kenkanee mmara nkrataa no ankasa anadwo no — na ɔhunuu sɛ ɛnte saa: kwan no da so bue, ɛka yɛn mpɔtam ho, na berɛ da so wɔ hɔ. Nhyehyɛeɛ no anni atorɔ; adwuma na adɔɔso ama wɔn. Asɛm no ne sɛ onipa baako a ɔwɔ agents seesei wɔ nhwehwɛmu tumi a kane no na ɛhia department mũ nyinaa — na ɔbɛtumi de ahwɛ ne kurom ankasa nsɛm so anwummerɛ korɔ no ara mu.
Sɛ wobɛtwɛn nhyehyɛeɛ akɛseɛ a, wonim deɛ ɛbɛba dada.
Tumi ne asɛyɛdeɛ
Deɛ atwam nyinaa yɛ tumi ho asɛm. Tumi a anohyeto nni ho dane ɔhaw foforɔ. Yɛn anohyeto nsia nie — pefee, sɛdeɛ wobɛtumi de asɔ yɛn ahwɛ, na wo nso wobɛtumi afa bi:
- Pae mu ka. Sɛ AI yɛ biribi a, yɛka. (Woahunu bi wɔ ɔfa 0.)
- Onipa gyina akyi. Agent bɛtumi atwerɛ; onipa na ɔdi ho asodie. "AI na ɛyɛeɛ" nyɛ asodie-nhyehyɛeɛ.
- Ɛmfa nsɛm hunu nhyɛ wiase ma. Dodoɔ nyɛ botaeɛ. Wiase nhia content pii — ɛhia nokorɛ, mfasoɔ, ne kurom-nsɛm a wo nko ara na wobɛtumi ayɛ.
- Hwehwɛ mu ansa na woatrɛ mu. AI ka atorɔsɛm fɛfɛɛfɛ. Asɛm a wɔnhwehwɛɛ ne fapem mu yɛ draft, ɛnyɛ publication. Fa wo deɛ.
- Hwɛ wo ho. Fa AI yɛ wo ho den, ɛnyɛ mmerɛ. Sɛ wontumi nkyerɛkyerɛ w'ankasa article mu bio a, woanyɛ bi — woawia bi.
- Kae wɔn a wɔaka akyire. Kasa biara a wɔpa no yɛ ɔman a wɔapia no akɔ akyire bio. Yɛtintim Twi mu — ɛnyɛ sɛ "market" bisa, na mmom market no kommyɛ no ara ne ɔhaw no.
Yɛnim sɛ AI krataa a ɛbɔ AI ho kɔkɔ yɛ nwanwa. Yɛpɛ saa nwanwa a yɛaka no pefee no sene sɛ yɛbɛyɛ yɛn ho sɛ tools no amma mu.
Adanseɛ a ɛte ase
Deɛ "agents yɛ adwuma ankasa" kyerɛ wɔ yɛn ecosystem mu ɛnnɛ:
- Research agents kenkan mmara ne funding nkrataa ankasa, na wɔde citations brɛ onipa ma ɔhwɛ mu. (Ɔfa 6 asɛm no yɛ emu baako.)
- Nimdeɛ-fie baako — yɛfrɛ no Brain — hɔ na obiara, onipa anaa agent, kenkan na ɔtwerɛ, na version control bɔ ho ban. Nimdeɛ nte onipa baako tiri mu bio.
- Mfiri a wɔyɛ adwuma bom: laptop ne workstation a ɛyɛ adwuma daa de nnwuma kyekyɛ wɔn ho wɔn ho — pipeline a ɛyɛɛ krataa a worekenkan yi ka ho.
- Products firi system korɔ no ara mu ba: camp mukaase app no, nkyerɛkyerɛ platforms, krataa yi ne ne nkyerɛaseɛ ahodoɔ.
Yeinom mu biara anhia adwumakuo kɛseɛ. Ɛhiaa mfiridwuma nimdeɛ, boasetɔ, ne sɛ wobɛfa AI sɛ component a wode bɔ mu — ɛnyɛ nkonyaayifoɔ a wosom no. Ɛno ne sukuu no nyinaa, na obiara bɛtumi asua.
Bɛka ho
Krataa yi yɛ blog ne YouTube series bi fapem — yɛbɛkyerɛ mu, screen biara so: sɛdeɛ emu biara yɛ adwuma, deɛ ɛho ka teɛ, baabi a ɛdi nkoguo, ne sɛdeɛ wo nso wobɛsi wo deɛ.
Baabiara a wohunuu krataa yi — blog, video, QR code — ɛpono baako san kɔ ne nyinaa mu: yɛn channel app — web app hare a ɛyɛ adwuma wɔ phone biara so, na internet nni hɔ koraa a ɛda so yɛ adwuma.
Adeɛ baako a fa kɔ: kwan a ɛda "onipa a ɔnim nneɛma" ne "onipa a ne nimdeɛ duru nnipa hɔ" ntam no, kane no na ɛyɛ adwuma-nkwa mũ nyinaa. Seesei ɛyɛ system a wobɛtumi aboaboa ano anwummerɛ-anwummerɛ. Wo — sysadmin no, developer a ɔwɔ Nkran no, deɛ ɔresua adeɛ foforɔ no — wɔka kyerɛɛ wo sɛ w'adwuma wɔ akyire baabi.
Akyire no atu kɔ anim. San kɔfa wo kosua no.
Sankofa Living and Learning MTÜ (adɔeɛkuo, Estonia) ne Sankofa Digital OÜ (adwumakuo, Estonia) wɔ ɔhyɛasefoɔ baako ne mfiridwuma ecosystem baako. Wobɛtumi akyekyɛ krataa yi kwa, sɛ wobɔ ne firi din a. AI mmoa: nhwehwɛmu, ntwerɛ, nkyerɛaseɛ ne nkyekyɛ no, Sankofa agent ecosystem no na ɛyɛeɛ, onipa akwankyerɛ ne nhwɛmu ase. German ne Twi versions no yɛ AI nkyerɛaseɛ — kasafoɔ ankasa nsiesie ho, yɛgye no fɛw so na yɛde wɔn din bɛhyɛ mu.
Original (English): https://paper.sankofa-ngo.org/